Historia witrażu

Czy potraficie wyobrazić sobie krakowski kościół franciszkanów bez wspaniałego witraża Stanisława Wyspiańskiego „Bóg Ojciec”? Jednak gdyby niechęć do witraży, która pojawiła się w XVI wieku, przetrwała, ten witraż mógłby nigdy nie powstać. Historia witrażu rozpoczyna się wraz z pojawieniem się umiejętności wytwarzania szkła i na szczęście trwa po dziś dzień.

Początki wytwarzania szkła

Na początek trochę informacji o materiale, z które tworzone są witraże, a więc o szkle. Techniki wytwarzania szklanych naczyń oraz ozdób znane były Egipcjanom już cztery tysiące lat przed naszą erą. Wiedza o produkcji i możliwościach wykorzystania szkła rozprzestrzeniła się następnie do Bizancjum, Grecji oraz Rzymu. Szybki rozwój rzemiosła szklarskiego doprowadził do powstania nowej techniki wytwarzania szkła – wcześniejszą metodę odlewnictwa szkła wzbogacono techniką wydmuchiwania.

Pierwszą prześwitującą mozaikę szklaną w otworach okiennych zastosowali Arabowie. Okna wycinali w gipsie lub innym miękkim kamieniu i wypełniali je kolorowymi szkłami, płytkami marmuru albo półszlachetnymi kamieniami. W podobny sposób okna szklili Rzymianie. I to oni jako pierwsi zastosowali metodę produkcji szkła pozwalającą na otrzymywanie powierzchni wystarczająco dużych, aby przeszklić nimi otwory okienne. Źródła podają, że już około 60 r. n. e. w domach bogatszych mieszkańców Pompei i Herkulanum okna wypełniano zielonkawym, nieprzezroczystym szkłem. A z czasem udoskonalono techniki wyrobu szkła na tyle, że zaczęto uzyskiwać szkło przezroczyste.

Pierwsze witraże

Pierwsze witraże pojawiły się w IV i V wieku w kościelnych wnętrzach. Jednak początkowo były to jedynie wypełniania okien złożone z kolorowych szkiełek, bez rysunków. Od VIII wieku znane było już pojęcie określające szklarzy zajmujących się tworzeniem witraży – vitrearii. W czasach średniowiecznych spełniali oni również funkcje vitri factores, czyli wytwórców szkła. Fachowców witrażownictwa chętnie przyjmowano do klasztorów, gdzie dbano także o ich wszechstronne wykształcenie.

Technikę szklenia dużych otworów okien katedralnych opracowano w średniowiecznej Francji. Wtedy zaczęły też powstawać witraże w formie, w której znane nam są obecnie. Były to najczęściej witraże przekazujące treści religijne, stanowiące ilustrację tematów biblijnych. Swoim tajemniczym blaskiem różnobarwnego szkła miały podkreślać wzniosły charakter miejsca kultu. Ponadto służyły edukacji, najczęściej niepiśmiennych, wiernych. Pierwsza wzmianka o figuralnym witrażu pochodzi z X wieku z kroniki klasztoru Saint Remy w Reims.

Najstarszymi, zachowanymi do dzisiejszych czasów, witrażami są okna witrażowe w Katedrze Chartres we Francji, w katedrze w Augsburgu w Niemczech i w Canterbury w Anglii. Natomiast najstarsze zachowane witraże w Polsce pochodzą z Gniezna a ich powstanie datowane jest na XI wiek.

Rozwój sztuki witrażowej w średniowieczu

Pomiędzy XII a XIV wiekiem nastąpił szczyt rozwoju średniowiecznej sztuki witrażowej. W tym czasie powstało wiele wyspecjalizowanych pracowni witrażowych oraz hut barwnego szkła. Pod koniec XII wieku nastąpiła zmiana w stylistyce witraży – zmniejszyła się ilość przedstawień figuratywnych na rzecz ornamentów i motywów dekoratywnych.

W XIV w. nastąpiła kolejna zmiana. Miejsce witrażystów-zakonników zaczęli zajmować świeccy rzemieślnicy zrzeszeni w cechach. W konsekwencji nastąpiło urozmaicenie środków wyrazu w sztuce witrażowej i wykształcenie się indywidualnych stylów poszczególnych artystów. W witrażu zaczęto stosować efekty przestrzenne i modelunek postaci. W XV i XVI wieku skrystalizowała się forma zrzeszania się witrażystów w odrębne cechy, w których uściślano zasady nauczania i zdobywania zawodu.

XVI wiek – początek upadku sztuki witrażowej

Jednak burzliwe dzieje szesnastowiecznej Europy doprowadziły do zamknięcia większości zakładów witrażowych i upadku hut specjalizujących się w odlewnictwie barwnego szkła witrażowego. Sztuka tworzenia witraży zaczęła odchodzić w zapomnienie.

W XVI i XVII wieku witrażami wypełniano tylko okna herbowe i gabinetowe, a motywy religijne zupełnie zostały zastąpione świeckimi. Barwne szkło w witrażach zastąpiono szkłem białym, pokrywanym skromnym rysunkiem nanoszonym emaliami. Unikano mocnych barw stosowanych w średniowieczu, witraże stały się więc matowe i pozbawione wcześniejszej świetlistości. Następne dwa stulecia spowodowały dalsze zubożenie sztuki witrażowej. W XVIII wieku, ze względu na modę na widne i prześwietlone wnętrza, zaczęto usuwać witraże ze średniowiecznych kościołów. Zastępowano je techniką witochromii, która polega na malowaniu na szkle farbami olejnymi.

XIX wiek – ponowny rozwój witrażownictwa

Sztuka witrażowa odżyła dopiero w XIX wieku, kiedy to gwałtownie wzrosło zainteresowanie przeszłością. Z wielkim trudem zaczęto odtwarzać zapomniane metody i techniki odlewu szkła i barwienia szklanej masy. Nastąpiła zmiana podstawowej zasady konstruowania witraży. W średniowieczu światło stanowiło składową część witraża, w XIX wieku jego rolę ograniczono do oświetlenia.

Przełomową rolę w historii witrażu odegrał Louis Comfort Tiffany, który stworzył bardzo innowacyjną technikę. Ciężkie ołowiane profile zastąpił miedzianą folią, którą następnie lutował łącząc poszczególne kawałki szkła. Nowa technika pozwalała na tworzenie dzieł bardziej skomplikowanych, charakteryzujących się wyszukaną linią. Tiffany’emu zawdzięczamy także nową technikę odlewania szkła, tworząc szkło opalizujące, z marmurkowym efektem.

Na przełomie wieków dużą sławą w Europie cieszyli się polscy projektanci witraży. Jednym z nich był Józef Mehoffer, który zdobył pierwszą nagrodę w międzynarodowym konkursie witraży do we Fryburgu. W sztuce europejskiej wyróżniały się także monumentalne projekty Stanisława Wyspiańskiego.

Witraż w XX wieku

XX wiek przyniósł zamiłowanie do gładkich szyb i całkowicie odmienną estetykę dekorowania. Zniszczeniu uległy kolejne witraże znajdujące się w kościołach, urzędach i domach prywatnych. Tym razem jednak sztuka witrażu nie zanikła całkowicie. Poszczególni twórcy kolejnych kierunków artystycznych XX wieku realizowali swoje dzieła w technice witrażu. A w latach 70 tych XX wieku nastąpił gwałtowny rozkwit tego rzemiosła. Fragmenty zachowanych dawnych dzieł witrażowych stały się cennym produktem kolekcjonerskim. Na szczęście pomimo wielu przeciwności, część olśniewających przykładów tej sztuki przetrwało do dnia dzisiejszego.

Witraże z Pracowni Artystycznej Dragon:

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s